Η προέλευση των αντιλήψεων περί δίκαιου πολέμου, (Just war), είναι Χριστιανική. Αρχικά, ο Χριστιανισμός αρνείτο κάθε μορφή βίας. Όταν όμως έγινε η επίσημη Θρησκεία του Ρωμαϊκού κράτους, έκανε κάποιες αναθεωρήσεις. Η εξέλιξη στις αντιλήψεις αυτές είναι ότι ένας πόλεμος, για να είναι δίκαιος, πρέπει να ικανοποιεί δύο κριτήρια: να έχει δίκαιο σκοπό (Jus ad Belum) και να χρησιμοποιεί δίκαια μέσα (Jus in Belum).
Σχετικά με τον δίκαιο σκοπό ή «τι σε δικαιολογεί να μπεις σε πόλεμο», ο Richard Norman αναφέρει τις επικρατούσες προϋποθέσεις:
1. Ο πόλεμος πρέπει να έχει δίκαια αίτια.
2. Πρέπει να διεξαχθεί για αυτήν τη συγκεκριμένη αιτία και όχι, με την ευκαιρία, και για άλλες άσχετες.
3. Πρέπει να αποφασιστεί από μία νόμιμη αρχή (π.χ. εκλεγμένη κυβέρνηση) όχι άτομα.
4. Πρέπει να γίνει κήρυξη Πολέμου.
5. Πρέπει να έχει «λογικές πιθανότητες» επιτυχίας. Ένας εκ των προτέρων χαμένος πόλεμος έχει πολλά κακά χωρίς λόγο.
6. Ο πόλεμος είναι η τελευταία λύση όταν όλα τα άλλα έχουν αποτύχει.
7. Η απόφαση πρέπει να λαμβάνει υπόψιν της μία αναλογικότητα μεταξύ των καλών που θα επιφέρει ο πόλεμος και των κακών που θα επισύρει.
Σχετικά με τα δίκαια μέσα, ή «τι ενέργειες επιτρέπεται να κάνεις σε έναν Πόλεμο», αναφέρονται δύο προϋποθέσεις:
1. Προστασία αμάχων
2. Αναλογικότητα ως προς τα μέσα
Θα κάνουμε κάποιες προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με τον δίκαιο σκοπό: όλοι οι όροι, πλήν του ασαφούς πρώτου όρου, αντανακλούν την οπτική του ισχυρού.
Για να έχουν νόημα οι όροι 2, 5, 7 πρέπει τα γεγονότα ενός πολέμου να είναι προβλέψιμα ή τουλάχιστον να παραμένουν υπό τον έλεγχο των εμπολέμων. Θα δούμε παρακάτω ότι η προϋπόθεση αυτή είναι αρκετά ουτοπική. Θα ήταν ρεαλιστική μόνο στην περίπτωση ενός πολέμου με τέτοια υπεροχή της μίας μεριάς, που θα έκανε τον πόλεμο μία προβλέψιμη -περίπου διαδικαστική- υπόθεση. Ειδικά οι όροι 5 και 7 θυμίζουν πολύ την λογική των Αθηναίων όταν προειδοποιούν τους Μηλίους να παραδοθούν για να αποφύγουν έναν άσκοπο πόλεμο.
Οι όροι 3,4 στερούνται ουσίας.
Συγκεκριμένα, σχετικά με το 3:
Όταν ένας πόλεμος αφορά ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, η απόφαση, και κυρίως η διεξαγωγή, του πολέμου δεν αποτελεί υπόθεση μιας κυβέρνησης. Η ιστορία έχει δείξει ότι ακόμα και μια παντοδύναμη δικτατορία ή μοναρχία δεν μπορεί ούτε να αποφασίσει ούτε να εμποδίσει έναν πόλεμο ενάντιο στο λαϊκό αίσθημα. Από την άλλη μεριά, έχουμε πολλά παραδείγματα δημοκρατιών που είναι επιθετικότατες (από την αρχαία Αθήνα, μέχρι τη σύγχρονη δημοκρατική Δύση). Άρα η απόφαση πολέμου από μια (δημοκρατικά) εκλεγμένη κυβέρνηση δεν εξασφαλίζει απολύτως τίποτα.
Σχετικά με το 4:
Ο ισχυρός έχει συμφέρον να κάνει εντυπωσιακή προειδοποίηση και κήρυξη πολέμου πιέζοντας τον αδύνατο αντίπαλο να υποχωρήσει. Ο αδύναμος μπορεί να επιτεθεί χωρίς κήρυξη πολέμου για να εξασφαλίσει τουλάχιστον το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. Η κήρυξη πολέμου είναι μια τυπική πράξη που σε τίποτα δεν νομιμοποιεί έναν πόλεμο.
Μακράν, ο ουσιαστικότερος από τους όρους του δίκαιου σκοπού είναι ο πρώτος, «Ο πόλεμος πρέπει να έχει δίκαια αίτια», αλλά δυστυχώς είναι ανοιχτός σε οποιαδήποτε ερμηνεία.
Η εξέλιξη στην άποψη της δίκαιης αιτίας είναι ότι υπάρχει μόνο ένας επαρκής λόγος, για να οδηγηθείς σε πόλεμο και αυτός είναι «να αμυνθείς απέναντι σε επιθετικό αντίπαλο». Έτσι ο πόλεμος αιτιολογείται μόνο σαν αυτοάμυνα. Δίκαιος είναι ο αμυντικός πόλεμος και άδικος ο επιθετικός.
Ας ασχοληθούμε τώρα με τα δίκαια μέσα (Jus in Belum).
Όπως είπαμε, οι δύο άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται η θεωρία των «δίκαιων μέσων» είναι η αναλογικότητα ως προς τα μέσα και η προστασία των αθώων (αμάχων).
Θα δώσουμε κάποια παραδείγματα που θα φωτίσουν τι σημαίνουν αυτά τα δύο.
· Οι Άγγλοι στη διάρκεια του Β’ παγκοσμίου πολέμου βομβάρδισαν επιχωματωμένες περιοχές στην Ολλανδία με αποτέλεσμα να πνιγεί ολόκληρος ο ντόπιος πληθυσμός για να παγιδεύσουν έναν Γερμανό αξιωματικό που πήγε να το σκάσει. Εδώ υπάρχει δυσαναλογία μέσων και σκοπών.
· Ποιοί είναι οι αθώοι εν πολέμω; Αθώος είναι ο μη επιβλαβής. Ο αγρότης που καλλιεργεί σιτάρι που τρέφει τον εχθρικό στρατό δεν είναι επιβλαβής. Ο στρατιώτης ακόμη και την ώρα που κοιμάται είναι επιβλαβής σαν ρόλος. Ο αιχμάλωτος δεν είναι επιβλαβής. Ο αιχμάλωτος όταν παραδίδεται γίνεται αθώος.